Natrętne myśli i rytuały, które nie odpuszczają: OCD, czyli zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne

Co oznacza skrót OCD i dlaczego to nie to samo co pedanteria

OCD to angielski skrót od obsessive-compulsive disorder. Po polsku mówi się o zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym, a starsze określenie to nerwica natręctw. Sedno choroby to błędne koło: pojawia się natrętna myśl, która budzi lęk, wstręt albo poczucie, że coś jest nie tak, a ulgę przynosi dopiero wykonanie czynności. Ulga jest jednak krótka, więc myśl wraca, a rytuał rośnie.

W potocznym języku mówi się, że ktoś ma OCD, bo lubi porządek na biurku. To nie to samo. Osoba z OCD zwykle wie, że jej myśli są przesadne albo nielogiczne, a mimo to nie potrafi ich zatrzymać, a rytuały zabierają jej czas, męczą i przeszkadzają w pracy, nauce i relacjach. Zamiłowanie do porządku nikomu nie odbiera spokoju, a OCD potrafi zamienić zwykły dzień w ciąg wyczerpujących powtórzeń.

Od OCD trzeba odróżnić osobowość anankastyczną, czyli trwały styl funkcjonowania oparty na perfekcjonizmie i sztywnym trzymaniu się zasad. Tu zwykle nie ma natrętnych myśli przeżywanych jako obce i niechciane. Rozstrzygnięcie należy do psychiatry albo psychologa klinicznego.

Jak wyglądają obsesje i kompulsje w codziennym życiu

Obsesje to myśli, obrazy albo impulsy, które pojawiają się wbrew woli i są odbierane jako przykre lub obce. Ich treść często dotyka tego, co dla danej osoby najważniejsze albo najbardziej przerażające, dlatego tak trudno je zignorować. Najczęstsze motywy:

• lęk przed zabrudzeniem, zarazkami, chorobą;
• wątpliwości, czy zamknięte są drzwi, wyłączony gaz, czy nie potrąciło się kogoś autem;
• natrętne myśli o zrobieniu krzywdy bliskim, choć nie ma się takiego zamiaru;
• niechciane myśli o treści seksualnej albo bluźnierczej;
• potrzeba symetrii, równego ułożenia, poczucie, że coś musi być zrobione dokładnie tak.

Kompulsje: rytuały widoczne i te ukryte w głowie

Kompulsje to czynności powtarzane według sztywnych reguł, żeby zmniejszyć napięcie albo zapobiec wyobrażonemu nieszczęściu. Mogą być widoczne: wielokrotne mycie rąk, sprawdzanie zamków i kurków, układanie przedmiotów, liczenie. Mogą też przebiegać wyłącznie w myślach: odmawianie formułek, powtarzanie w głowie słów, analizowanie w kółko, czy coś się na pewno nie stało.

Częstą, mniej oczywistą formą jest szukanie zapewnień: dopytywanie bliskich, czy na pewno wszystko w porządku, albo godziny spędzone na wyszukiwaniu informacji w internecie. Do OCD należy też unikanie sytuacji, które wyzwalają obsesje, np. dotykania klamek albo zostawania sam na sam z dzieckiem. Unikanie daje chwilową ulgę, ale z czasem zawęża życie.

Skąd bierze się zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne

Przyczyna OCD nie jest jedna. Badacze wskazują na udział genów, bo zaburzenie częściej występuje w niektórych rodzinach, oraz na zaburzenia pracy obwodów mózgu odpowiedzialnych za wykrywanie zagrożeń i hamowanie działań. Na ten grunt nakładają się czynniki środowiskowe: przewlekły stres, trudne doświadczenia, a u części osób duże zmiany życiowe, np. okres po porodzie.

Objawy często zaczynają się w dzieciństwie albo w młodości i przez lata pozostają ukryte, bo wiele osób wstydzi się treści swoich myśli. OCD często współwystępuje z depresją, zaburzeniami lękowymi i tikami. Choroba nie jest winą osoby, która na nią cierpi, ani skutkiem złego wychowania.

Rozpoznanie OCD: kto je stawia i jak przygotować się do wizyty

Rozpoznanie stawia psychiatra, czasem we współpracy z psychologiem klinicznym. Podstawą jest rozmowa o tym, jakie myśli się pojawiają, jakie czynności wykonujesz, ile czasu to zabiera i jak wpływa na codzienne życie. Pomocne bywają standaryzowane kwestionariusze nasilenia objawów, ale nie ma badania laboratoryjnego, które potwierdzi albo wykluczy OCD.

Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Przed wizytą zapisz przykłady natrętnych myśli i rytuałów, nawet jeśli wydają ci się wstydliwe. Lekarz słyszał już podobne historie, a dokładny opis pomaga odróżnić OCD od innych zaburzeń, np. lęku uogólnionego czy depresji z ruminacjami.

U dzieci i nastolatków leczenie farmakologiczne OCD jest możliwe, ale ograniczone przez charakterystyki leków. Sertralinę w OCD dopuszczono od 6. roku życia, a fluwoksaminę u dzieci powyżej 8 lat wyłącznie w OCD, nie w depresji. Decyzję podejmuje psychiatra dziecięcy, a rodzice powinni szczególnie uważnie obserwować nastrój i zachowanie dziecka na początku leczenia.

Jak leczy się OCD: terapia z ekspozycją i leki

Leczenie OCD opiera się na dwóch filarach, które często łączy się ze sobą. Pierwszym jest terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją i powstrzymywaniem reakcji: pod okiem terapeuty stopniowo konfrontujesz się z tym, co wyzwala lęk, i uczysz się nie wykonywać rytuału. Drugim są leki, głównie z grupy SSRI. Charakterystyka fluwoksaminy odnotowuje, że u osób dobrze reagujących na leki część klinicystów dodaje psychoterapię behawioralną.

Na trwały efekt leków w OCD trzeba zwykle czekać dłużej, co charakterystyka sertraliny zaznacza wprost, a dawki bywają wyższe niż w depresji. Ich ustalanie i zmiany należą wyłącznie do lekarza. Ogólne informacje o tej grupie znajdziesz w omówieniu leków z grupy SSRI.

Metoda lub lek	Co to jest	Co mówią źródła
Terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją	To psychoterapia, w której stopniowo mierzysz się z wyzwalaczami obsesji bez wykonywania rytuału.	Terapia z ekspozycją jest jedną z dwóch podstawowych metod leczenia OCD i dobrze łączy się z lekami.
Fluwoksamina (SSRI)	Fluwoksamina to lek z grupy SSRI w tabletkach powlekanych 50 mg i 100 mg, wydawany na receptę (Rp).	Charakterystyka fluwoksaminy wymienia OCD wśród wskazań i zaleca rozważyć leczenie dłuższe niż 10 tygodni u osób, które dobrze na nie reagują.
Sertralina (SSRI)	Sertralina to lek z grupy SSRI w tabletkach powlekanych 25, 50, 100 i 150 mg, wydawany na receptę (Rp).	Charakterystyka sertraliny wskazuje ją w OCD u dorosłych oraz u dzieci i młodzieży w wieku 6-17 lat i podkreśla, że w OCD trwały efekt wymaga dłuższego leczenia.
Escitalopram (SSRI)	Escitalopram to lek z grupy SSRI w tabletkach i kroplach, wydawany na receptę (Rp).	Charakterystyka escitalopramu wymienia zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne wśród wskazań u dorosłych i opisuje je jako chorobę przewlekłą.
Klomipramina (lek trójpierścieniowy)	Klomipramina to starszy lek przeciwdepresyjny w tabletkach 10 mg i 25 mg oraz 75 mg o przedłużonym uwalnianiu, wydawany na receptę (Rp).	Charakterystyka klomipraminy wymienia zespoły natręctw u dorosłych i opisuje jej swoiste działanie przeciw natręctwom, odmienne od przeciwdepresyjnego.

Bezpieczeństwo leków na nerwicę natręctw

Ostrzeżenie wspólne dla leków przeciwdepresyjnych: w pierwszych tygodniach przyjmowania, a także po każdej modyfikacji dawki, może przejściowo wzrosnąć lęk i niepokój, mogą pojawić się myśli samobójcze. Najmocniej dotyczy to osób, które nie skończyły 25. roku życia, a charakterystyki zalecają taką samą ostrożność także wtedy, gdy lek przyjmuje się z powodu OCD, a nie depresji. Jeśli to zauważysz albo zauważą to bliscy, skontaktuj się z lekarzem od razu, a przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Fluwoksaminy nie wolno łączyć z tyzanidyną, inhibitorami MAO, pimozydem ani ramelteonem. Sertralina jest przeciwwskazana z nieodwracalnymi inhibitorami MAO i z pimozydem. Klomipraminy nie stosuje się razem z inhibitorami MAO ani w ciągu 14 dni przed ich włączeniem lub po ich odstawieniu, a także w okresie tuż po zawale serca i przy wrodzonym zespole wydłużonego odstępu QT.

Charakterystyka Anafranilu (klomipramina) wymienia jako bardzo częste m.in. senność, zmęczenie, suchość w ustach, zaparcia, nudności, nadmierne pocenie się, drżenie i zawroty głowy, a także zaburzenia widzenia. Przy senności lub niewyraźnym widzeniu nie należy prowadzić pojazdów, a alkohol może te objawy nasilać.

Leków na OCD nie odstawia się nagle: charakterystyki fluwoksaminy i sertraliny opisują objawy odstawienia, dlatego o końcu leczenia i jego tempie decyduje lekarz. Więcej o poszczególnych substancjach przeczytasz na stronach o fluwoksaminie i sertralinie.

Czy z OCD można wyzdrowieć i ile trwa leczenie

OCD to zwykle choroba przewlekła, ale dobrze prowadzona terapia u wielu osób wyraźnie zmniejsza objawy, a części pozwala żyć prawie bez nich. Celem leczenia jest odzyskanie czasu i swobody, nawet jeśli pojedyncze natrętne myśli czasem wracają, zwłaszcza w okresach stresu.

Charakterystyki fluwoksaminy i escitalopramu opisują OCD jako chorobę przewlekłą, więc leczenie trwa długo. Charakterystyka sertraliny zaznacza, że długotrwałe leczenie OCD powinno być monitorowane, bo nie wykazano, że zapobiega nawrotom. Charakterystyka fluwoksaminy podaje, że nie wykazano skuteczności leczenia OCD trwającego ponad 24 tygodnie, a zasadność dalszej terapii trzeba okresowo oceniać. Dlatego regularne wizyty u psychiatry są częścią leczenia, a nie formalnością.

W codziennym życiu pomaga też otoczenie, które rozumie chorobę. Bliscy często w dobrej wierze odpowiadają na kolejne pytania o zapewnienie albo przejmują część rytuałów, co niestety podtrzymuje błędne koło. Terapeuta może podpowiedzieć, jak wspierać, nie wzmacniając objawów.

Myśli samobójcze i kryzys: numery, pod które dzwonisz od razu

OCD często idzie w parze z depresją, a natrętne myśli potrafią doprowadzić do rozpaczy. Jeśli myślisz o odebraniu sobie życia albo boisz się, że coś sobie zrobisz, nie czekaj na wizytę ani na ocenę wniosku. Zadzwoń pod 112 albo jedź na SOR lub do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego.

Rozmowę z kimś, kto wysłucha, możesz zacząć o każdej porze:

• 116 123 - pomoc dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, dostępna całodobowo, bezpłatnie;
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, odbiera całodobowo, bezpłatnie;
• 116 111 - telefon zaufania dla młodych osób do 18 lat, całodobowo, bezpłatnie;
• 112 - numer alarmowy, gdy życie jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie.

OCD a leczenie online: co jest możliwe przez wniosek

W recepte24 formularz działa całą dobę, więc wniosek o przedłużenie leczenia złożysz wtedy, kiedy ci wygodnie. Lekarz przegląda wnioski w godzinach pracy, a brakujące informacje uzupełnia z tobą na czacie. Nie prowadzimy połączeń wideo ani rozmów przez telefon.

Ta droga służy wyłącznie kontynuacji leczenia, które ustalił już psychiatra i które masz w dokumentacji. Rozpoznania OCD, doboru leku ani zmiany dawki przez formularz nie zrobimy. Lekarz może odmówić, np. gdy objawy się nasiliły albo dokumentacja jest niepełna. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Jeśli myślisz o zwolnieniu lekarskim, pamiętaj, że o jego wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać cię do psychiatry. Przed złożeniem wniosku przejrzyj, co przygotować do kontynuacji leczenia, a zasady opisuje strona recepty na leki psychiatryczne przez internet. Gdy natręctwom towarzyszy obniżony nastrój, zajrzyj też do tekstu o depresji.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin (fluwoksamina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Anafranil (klomipramina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)