Leki z grupy SSRI: jak działają, kiedy się je stosuje i czego spodziewać się na starcie

Sześć substancji z grupy SSRI i to, co je od siebie odróżnia

Wszystkie leki z tej grupy działają na ten sam transporter serotoniny, a mimo to nie są wymienne jeden do jednego. Różnią się zarejestrowanymi wskazaniami, czasem utrzymywania się w organizmie, listą leków, z którymi nie wolno ich łączyć, oraz dostępnymi postaciami. W tabeli zebraliśmy to, co wynika z ChPL produktów, na których opieramy tę stronę. Inny producent tej samej substancji może mieć nieco inny zakres wskazań, dlatego zawsze liczy się ulotka leku, który faktycznie masz w domu.

Szczegóły każdej substancji opisujemy na osobnych kartach: sertralina, escitalopram, citalopram, fluoksetyna, paroksetyna i fluwoksamina. Wszystkie wydaje się w aptece wyłącznie na receptę (Rp) i żadna z nich nie figuruje w urzędowym wykazie substancji psychotropowych.

Na czym polega działanie: serotonina zostaje dłużej w synapsie

Serotonina to jeden z przekaźników, którymi komórki nerwowe przekazują sobie sygnał. Po przekazaniu sygnału neuron wciąga ją z powrotem do swojego wnętrza przez białko zwane transporterem serotoniny. SSRI blokują ten transporter, więc serotonina dłużej pozostaje w szczelinie między neuronami. Słowo „selektywne” w nazwie oznacza, że leki te prawie nie wpływają na wychwyt noradrenaliny i dopaminy ani na receptory histaminowe czy cholinergiczne. ChPL escitalopramu ujmuje to wprost: blokada transportera serotoniny to w zasadzie jedyne wyjaśnienie jego działania.

Ta wybiórczość ma praktyczne skutki. Starsze leki przeciwdepresyjne, które blokowały wiele receptorów naraz, częściej powodowały suchość w ustach, zaparcia czy silną senność. W przypadku SSRI profil działań niepożądanych wynika głównie z nadmiaru serotoniny w miejscach, gdzie nie jest potrzebny, na przykład w przewodzie pokarmowym. Dlatego tak często na początku pojawiają się nudności.

Efekt leczniczy nie przychodzi razem z pierwszą tabletką. Według charakterystyk na wyraźną poprawę czeka się zwykle kilka tygodni, a bywa, że dłużej. Ten okres bywa trudny, bo działania niepożądane są już odczuwalne, a ulga jeszcze nie.

W jakich zaburzeniach lekarz rozważa SSRI

Wspólnym mianownikiem wszystkich sześciu substancji jest depresja. Każda z nich ma też wskazanie w co najmniej jednym zaburzeniu lękowym albo w OCD, ale zakres różni się między lekami. Lęk uogólniony ma w ChPL escitalopram i paroksetyna, fobię społeczną sertralina, escitalopram i paroksetyna, a PTSD sertralina i paroksetyna. Fluoksetyna jako jedyna z grupy ma wskazanie w bulimii, i to tylko jako dodatek do psychoterapii.

Osobno trzeba spojrzeć na dzieci i młodzież. U fluoksetyny jedyne wskazanie w wieku 8-18 lat to depresja umiarkowana lub ciężka, gdy 4-6 sesji psychoterapii nie przyniosło odpowiedzi; lek stosuje się wtedy równolegle z terapią, a w innych wskazaniach w tej grupie wiekowej nie. Sertralina ma wskazanie w OCD u dzieci od 6. roku życia. Wybór substancji, moment rozpoczęcia i ocena, czy lek w ogóle jest potrzebny, należą do psychiatry na wizycie, bo zależą od rozpoznania, wcześniejszych prób leczenia i innych chorób.

Pierwsze tygodnie: typowe działania niepożądane

Większość uciążliwości pojawia się na początku. ChPL escitalopramu podaje, że działania niepożądane występują najczęściej w pierwszym lub drugim tygodniu i zwykle słabną z czasem, a ChPL fluwoksaminy, że nudności zmniejszają się zazwyczaj w ciągu pierwszych dwóch tygodni. Przy sertralinie nudności w badaniach dotyczyły 24% leczonych, biegunka 18%, a suchość w ustach 14%.

Najczęściej opisywane w charakterystykach SSRI są:

• dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, biegunka albo zaparcie, suchość w ustach;
• zmiany snu: bezsenność lub przeciwnie senność, a także nietypowe, żywe sny;
• ból głowy, zawroty głowy, drżenie i nadmierne pocenie się;
• zaburzenia seksualne, czyli słabszy popęd, opóźniony wytrysk albo trudność z osiągnięciem orgazmu; w leczeniu zespołu lęku społecznego sertraliną niezdolność do ejakulacji dotyczyła 14% mężczyzn wobec 0% w grupie placebo;
• przejściowy wzrost niepokoju lub lęku w pierwszych dniach.

Sygnały, przy których dzwonisz do lekarza bez czekania

Każda z sześciu charakterystyk zawiera to samo ostrzeżenie klasowe. Na starcie terapii i za każdym razem, gdy lekarz zmienia dawkę, niepokój oraz myśli samobójcze potrafią chwilowo przybrać na sile. Metaanaliza badań z lekami przeciwdepresyjnymi pokazała wyższe ryzyko zachowań samobójczych u pacjentów, którzy nie skończyli 25 lat. Jeśli zauważysz u siebie takie myśli, silny niepokój ruchowy albo nagłą zmianę nastroju, skontaktuj się z lekarzem od razu, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Dobrze, gdy o rozpoczęciu leczenia wie ktoś bliski, bo zmianę zachowania często pierwsze widzą inne osoby.

Pilnego kontaktu wymagają też objawy, które mogą wskazywać na zespół serotoninowy (pobudzenie, drżenie, wysoka temperatura ciała), nietypowe krwawienia lub siniaki, a u osób starszych splątanie, ból głowy i osłabienie, które mogą świadczyć o niskim stężeniu sodu. Wszystkie sześć charakterystyk wspomina również o zgłoszeniach zaburzeń seksualnych utrzymujących się po zakończeniu leczenia.

Połączenia, których ChPL zabrania

Najpoważniejsze przeciwwskazanie dotyczy całej grupy: SSRI nie łączy się z inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) z powodu ryzyka zespołu serotoninowego. Przy zmianie leku obowiązują przerwy między odstawieniem jednego a włączeniem drugiego, opisane w ChPL. Escitalopramu nie wolno łączyć z moklobemidem, czyli odwracalnym inhibitorem MAO-A.

Citalopram i escitalopram są przeciwwskazane u osób z wydłużonym odstępem QT oraz w połączeniu z innymi lekami wydłużającymi ten odstęp. Dotyczy to między innymi hydroksyzyny: jej charakterystyka przeciwwskazuje stosowanie z każdym lekiem wydłużającym QT i jako przykłady leków przeciwdepresyjnych wymienia właśnie cytalopram i escytalopram. Jeśli więc myślisz o hydroksyzynie na doraźny niepokój, a przyjmujesz SSRI, powiedz o tym lekarzowi.

Inne przeciwwskazania są specyficzne dla substancji: sertralina i paroksetyna nie mogą być łączone z pimozydem, paroksetyna także z tiorydazyną, fluwoksamina z tyzanidyną, pimozydem i ramelteonem, a fluoksetyna z metoprololem stosowanym w niewydolności serca. Zawsze podawaj lekarzowi pełną listę przyjmowanych leków, także tych kupionych samodzielnie.

Zespół odstawienny: dlaczego SSRI nie przerywa się nagle

Objawy odstawienia SSRI to nie to samo co uzależnienie (ChPL paroksetyny mówi to wprost), ale organizm przyzwyczaja się do obecności leku. Gdy lek znika nagle, często pojawiają się objawy odstawienia. W badaniach klinicznych zgłaszało je 23% osób odstawiających sertralinę (wobec 12% kontynuujących), około 25% po escitalopramie (wobec 15% na placebo), 40% po citalopramie (wobec 20%) i 30% po paroksetynie (wobec 20%).

Do typowych należą zawroty głowy, mrowienia i wrażenie „przechodzenia prądu”, kłopoty z zasypianiem i bardzo realistyczne sny, rozdrażnienie, lęk, mdłości, drżenie, poty i ból głowy. Zwykle zaczynają się w ciągu kilku dni od ostatniej tabletki, a bardzo rzadko nawet po jednej pominiętej dawce. U większości osób cofają się samoistnie w mniej więcej dwa tygodnie, u części ciągną się 2-3 miesiące albo dłużej.

Charakterystyki zalecają stopniowe zmniejszanie dawki, rozłożone na tygodnie albo miesiące zależnie od potrzeb pacjenta. Tempo i kolejne kroki ustala lekarz. Długi okres półtrwania fluoksetyny sprawia, że jej poziom spada wolniej niż w przypadku leków o krótszym działaniu, lecz i przy niej objawy odstawienia są opisywane. Jeśli chcesz przerwać leczenie, bo czujesz się lepiej albo przeszkadzają ci skutki uboczne, najpierw omów to z prowadzącym psychiatrą.

Kontynuacja leczenia SSRI przez recepte24

Jeśli lek z tej grupy dobrał ci psychiatra i leczenie trwa, receptę na jego kontynuację możesz zamówić przez wniosek o e-receptę psychiatryczną. Formularz przyjmuje zgłoszenia o każdej porze, także w nocy i w święta, a lekarz ocenia je w godzinach pracy. W wywiadzie podajesz nazwę leku, moc, czas leczenia i dane z dokumentacji. Pytania dodatkowe lekarz zadaje na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych.

To rozwiązanie służy wyłącznie przedłużeniu terapii już prowadzonej i udokumentowanej. Pierwsze rozpoznanie, dobór SSRI, zmiana substancji albo pogorszenie samopoczucia wymagają wizyty u psychiatry. Podstawą prawną jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, który pozwala wystawić receptę na kontynuację bez badania, gdy uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji. O wystawieniu decyduje lekarz i może odmówić; przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Co przygotować, opisujemy w poradniku o dokumentach do kontynuacji leczenia.

Termin realizacji e-recepty nie może przekroczyć 365 dni; odrębne terminy dotyczą antybiotyków (7 dni) oraz środków odurzających i substancji psychotropowych (30 dni). SSRI nie należą do tej ostatniej grupy.