Czy schizofrenia jest dziedziczna i czy da się ją wyleczyć? Geny, rokowanie, leczenie
Czy schizofrenia jest dziedziczna? Częściowo: geny wyraźnie zwiększają ryzyko zachorowania, ale go nie przesądzają, a większość osób, które mają chorującego krewnego, nigdy nie zachoruje. Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, jednak przy ciągłym leczeniu wiele osób osiąga długotrwałą remisję i dobrze funkcjonuje. Wczesne i nieprzerwane leczenie poprawia rokowanie, a odstawienie leków zwiększa ryzyko nawrotu.
Spis treści
- Geny a schizofrenia: co wiadomo o dziedziczeniu
- Co oprócz genów podnosi ryzyko zachorowania
- Czy schizofrenia jest uleczalna
- Nieleczona schizofrenia: czym grozi zwlekanie
- Czy schizofrenia niszczy mózg
- Leki przeciwpsychotyczne: co pokazują charakterystyki
- Rehabilitacja, psychoterapia i wsparcie bliskich
- Remisja a odstawienie leków
- Kontynuacja leczenia, gdy kończą się leki
- Gdy potrzebna jest pilna pomoc
- Źródła
Geny a schizofrenia: co wiadomo o dziedziczeniu
Schizofrenia nie dziedziczy się tak jak choroby wywoływane przez jeden gen. Nie ma jednego genu schizofrenii, który przechodzi z rodzica na dziecko. Badania wskazują raczej na wiele wariantów genów, z których każdy podnosi ryzyko tylko odrobinę, a ich łączny efekt zależy od czynników środowiskowych.
Dlatego mówi się o podatności, a nie o wyroku. Ryzyko jest wyższe u krewnych pierwszego stopnia, czyli rodziców, rodzeństwa i dzieci, niż u dalszej rodziny, i rośnie, gdy chorują oboje rodzice. Nawet u bliźniąt jednojajowych, które mają niemal ten sam materiał genetyczny, zachorowanie jednego nie oznacza, że zachoruje drugie. To mocny argument, że same geny nie wystarczają.
Nie podajemy tu konkretnych odsetków, bo różnią się między badaniami i populacjami, a pojedyncza liczba łatwo daje fałszywe poczucie pewności w jedną lub drugą stronę. Nie istnieje też badanie genetyczne, które przewidziałoby, czy dana osoba zachoruje. Jeśli martwi cię historia rodzinna, zapytaj o nią psychiatrę.
Co oprócz genów podnosi ryzyko zachorowania
Na podatność genetyczną nakładają się czynniki środowiskowe. Wśród najczęściej opisywanych są powikłania w czasie ciąży i porodu, ciężkie doświadczenia w dzieciństwie, przewlekły stres oraz używanie konopi, zwłaszcza w okresie dojrzewania. Żaden z tych czynników sam nie wywołuje choroby, ale u osoby podatnej może przechylić szalę.
Praktyczny wniosek dla kogoś z rodzinną historią schizofrenii: unikanie substancji psychoaktywnych, dbałość o sen i szybka reakcja na niepokojące zmiany mają realne znaczenie. Sygnały ostrzegawcze to m.in. wycofanie z kontaktów, wyraźny spadek funkcjonowania w szkole lub pracy, nowa, nietypowa podejrzliwość, poczucie, że świat dziwnie się zmienił, albo słyszenie rzeczy, których inni nie słyszą. Wtedy warto zgłosić się do psychiatry. W NFZ nie potrzebujesz skierowania, a centrum zdrowia psychicznego przyjmuje dorosłych ze swojego obszaru bez skierowania i bez zapisu.
Czy schizofrenia jest uleczalna
Schizofrenia to choroba przewlekła i zwykle nie mówi się o wyleczeniu w sensie jednej zamkniętej kuracji. Celem leczenia jest remisja, czyli ustąpienie lub wyraźne złagodzenie objawów, oraz powrót do dobrego funkcjonowania: pracy, nauki i relacji. Przy ciągłym leczeniu wiele osób utrzymuje taką remisję przez długie lata.
Przebieg bywa bardzo różny. U części chorych występuje jeden lub kilka epizodów z długimi okresami dobrego stanu, u innych objawy utrzymują się mimo leczenia i wymagają zmiany strategii. Pytanie, czy schizofrenię paranoidalną można wyleczyć, ma tę samą odpowiedź: to odmiana tej samej choroby, a w nowszych klasyfikacjach podtypów już się nie wyróżnia. Rokowanie zależy przede wszystkim od tego, jak wcześnie zaczyna się leczenie i czy jest kontynuowane.
Poprawa nie przychodzi od razu. ChPL olanzapiny zaznacza, że po włączeniu leku przeciwpsychotycznego poprawa może nastąpić po kilku dniach lub tygodniach i w tym czasie stan pacjenta wymaga dokładnej obserwacji. Ta sama charakterystyka opisuje olanzapinę jako skuteczną w długookresowym leczeniu podtrzymującym u osób, które dobrze odpowiedziały na początku terapii.
Nieleczona schizofrenia: czym grozi zwlekanie
Nieleczona psychoza rzadko mija sama. Im dłużej trwa okres bez leczenia, tym trudniej zwykle wrócić do wcześniejszego poziomu funkcjonowania. Objawy wytwórcze, takie jak urojenia i omamy, mogą prowadzić do decyzji, które niszczą relacje, pracę i finanse, a objawy negatywne, czyli wycofanie, spadek motywacji i spłycenie emocji, stopniowo zawężają życie. Do najczęstszych skutków należą:
- nawroty psychozy i kolejne pobyty w szpitalu;
- utrata pracy, przerwanie nauki i izolacja społeczna;
- zaniedbanie zdrowia fizycznego i chorób przewlekłych;
- sięganie po alkohol lub inne substancje, które nasilają objawy;
- zwiększone ryzyko samobójstwa, zwłaszcza po epizodzie psychozy i przy współwystępującej depresji.
Czy schizofrenia niszczy mózg
To pytanie pada często i budzi duży lęk. Badania obrazowe opisują u części chorych różnice w budowie i pracy mózgu, ale ich przyczyny i znaczenie wciąż są przedmiotem badań i nie da się z nich wyprowadzić prostej reguły dla pojedynczej osoby. Pewne jest coś innego: każdy nawrót oznacza utracony czas i trudniejszy powrót do codzienności, a wczesne, nieprzerwane leczenie daje lepsze szanse na stabilizację.
Leki przeciwpsychotyczne: co pokazują charakterystyki
Podstawą leczenia są leki przeciwpsychotyczne, wszystkie wydawane na receptę. Przykłady z charakterystyk: olanzapina jest wskazana w leczeniu schizofrenii u dorosłych, arypiprazol (Abilify) u dorosłych i młodzieży od 15 lat, a kariprazyna (Reagila) u dorosłych. Lek i dawkę dobiera psychiatra, biorąc pod uwagę objawy, choroby współistniejące i działania niepożądane.
Dane z charakterystyk dobrze pokazują rolę leczenia podtrzymującego. W 26-tygodniowym badaniu u dorosłych z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią nawrót wystąpił u 34% osób przyjmujących arypiprazol i u 57% otrzymujących placebo (ChPL Abilify). W badaniu kariprazyny pacjentów ustabilizowanych losowo przydzielono do dalszego leczenia lub placebo na okres do 72 tygodni; nawrót objawów wystąpił u 21,6% leczonych wobec 49% w grupie placebo (ChPL Reagila).
Leki przeciwpsychotyczne wymagają kontroli. Charakterystyki opisują m.in. ryzyko hiperglikemii i cukrzycy oraz zmiany masy ciała, a ChPL kariprazyny zaleca regularne monitorowanie masy ciała. Rzadkim, ale groźnym powikłaniem jest złośliwy zespół neuroleptyczny, którego sygnałem może być wysoka gorączka o niewyjaśnionej przyczynie; wymaga on pilnej pomocy lekarskiej. U osób w podeszłym wieku z psychozą związaną z otępieniem olanzapiny i kariprazyny nie zaleca się z powodu zwiększonego ryzyka zgonu, a arypiprazol nie jest w tej sytuacji wskazany.
Rehabilitacja, psychoterapia i wsparcie bliskich
Same leki nie wystarczą do powrotu do życia. Równie ważne są psychoedukacja chorego i rodziny, psychoterapia, trening umiejętności społecznych, pomoc w powrocie do pracy lub nauki i wsparcie środowiskowe.
W NFZ psychoterapia w poradni wymaga skierowania z planem leczenia od psychiatry albo innego lekarza ubezpieczenia, który rozpoznał zaburzenie psychiczne. Więcej o publicznej ścieżce piszemy w tekście o psychoterapii na NFZ.
Jeśli wspierasz chorującą osobę, kilka rzeczy robi dużą różnicę:
- poznaj wczesne sygnały nawrotu, które wystąpiły u tej osoby wcześniej, np. bezsenność, wycofanie albo narastającą podejrzliwość;
- ustalcie razem, za zgodą chorego, plan na wypadek pogorszenia i kontakt do psychiatry prowadzącego;
- wspieraj regularne leczenie rozmową, a nie kontrolą czy groźbą;
- dbaj też o siebie: grupy wsparcia dla rodzin i psychoedukacja pomagają nie wypalić się w roli opiekuna.
Remisja a odstawienie leków
Remisja to dobry znak, ale nie sygnał do samodzielnego odstawienia leku. Przytoczone wyżej badania pokazują, że wśród osób ustabilizowanych, które dostawały placebo zamiast leku, nawroty były wyraźnie częstsze. Decyzję o ewentualnym ograniczaniu leczenia podejmuje psychiatra po dłuższym okresie stabilizacji, z planem obserwacji i wiedzą, jakie objawy zapowiadały wcześniejsze epizody.
Jeśli planowane jest zakończenie leczenia olanzapiną, jej ChPL zaleca rozważenie stopniowego zmniejszania dawki. Nagłe przerwanie leku na własną rękę to częsta przyczyna nawrotu. Gdy działania niepożądane są uciążliwe, zgłoś je psychiatrze: często da się zmienić lek lub sposób leczenia, zamiast z niego rezygnować.
Kontynuacja leczenia, gdy kończą się leki
Jeśli leczenie przeciwpsychotyczne zostało już ustalone przez psychiatrę i masz dokumentację, możesz złożyć wniosek o przedłużenie recepty. Formularz recepte24 działa o każdej porze, także w nocy, a lekarz ocenia wnioski w godzinach pracy i w razie potrzeby zadaje pytania na czacie. Nie stawiamy rozpoznania, nie zmieniamy leku i nie zastępujemy psychiatry. Przy pogorszeniu stanu lekarz może odmówić recepty i wskazać pilną wizytę u specjalisty. Ogólne informacje o objawach i leczeniu znajdziesz w poradniku o schizofrenii.
Gdy potrzebna jest pilna pomoc
Jeśli ty lub bliska osoba macie myśli samobójcze albo zachowanie stwarza zagrożenie dla życia, dzwoń pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działają telefon 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym oraz 800 70 2222, czyli Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. W nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania, a decyzję podejmuje lekarz izby przyjęć.
Źródła
Najczęstsze pytania
Mama lub tata choruje na schizofrenię. Czy ja też zachoruję?
Najprawdopodobniej nie. Dziecko chorującego rodzica ma wyższe ryzyko niż osoba bez obciążenia rodzinnego, ale większość dzieci osób ze schizofrenią nigdy nie zachoruje. Ryzyko rośnie, gdy chorują oboje rodzice. Geny nie działają same: znaczenie mają też czynniki środowiskowe, np. używanie konopi w młodym wieku. Nie ma testu genetycznego, który przesądzi o zachorowaniu.
Czy po osiągnięciu remisji mogę przestać brać leki?
Nie odstawiaj leku samodzielnie. W badaniach opisanych w charakterystykach arypiprazolu i kariprazyny osoby ustabilizowane, które dostawały placebo, miały nawroty wyraźnie częściej niż te, które kontynuowały leczenie. O tym, czy i kiedy ograniczać leczenie, decyduje psychiatra po dłuższej stabilizacji, zwykle stopniowo i z planem obserwacji. Uciążliwe działania niepożądane zgłoś lekarzowi, bo często da się zmienić lek.
Czy schizofrenię da się całkowicie wyleczyć?
Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, więc lekarze mówią raczej o remisji niż o wyleczeniu. Przy ciągłym leczeniu wiele osób przez lata nie ma objawów albo ma je w niewielkim nasileniu, pracuje, uczy się i utrzymuje relacje. Rokowanie poprawia wczesne rozpoczęcie leczenia, łączenie leków z rehabilitacją i wsparcie bliskich. Przebieg jest indywidualny i trudno go przewidzieć na starcie.
Co się dzieje, gdy schizofrenia nie jest leczona?
Nieleczona choroba zwykle oznacza dłuższe i częstsze epizody psychozy, a każdy kolejny utrudnia powrót do dawnego życia. Rośnie ryzyko utraty pracy, przerwania nauki, izolacji, nadużywania substancji i zaniedbania zdrowia fizycznego. Zwiększa się też ryzyko samobójstwa. Dlatego przy pierwszych objawach warto szybko zgłosić się do psychiatry, a w zagrożeniu życia dzwonić pod 112.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O leczeniu decyduje lekarz po ocenie Twojej sytuacji.