Schizofrenia w prostych słowach: co to za choroba?

To przewlekła choroba psychiczna, w której zaburzony jest odbiór rzeczywistości. Pojawiają się urojenia i omamy, a także wycofanie, brak energii i kłopoty z koncentracją czy pamięcią. Nie ma nic wspólnego z rozszczepieniem osobowości. Przy systematycznym leczeniu lekami przeciwpsychotycznymi i wsparciu psychospołecznym wiele osób wraca do nauki, pracy i relacji.

Co wywołuje schizofrenię?

Nie ma jednej przyczyny. Chorobę wywołuje połączenie wrodzonej podatności, w tym genetycznej, z czynnikami środowiskowymi, takimi jak używanie marihuany w okresie dojrzewania, silny stres, trauma czy powikłania okołoporodowe. Ryzyko jest wyższe, gdy chorował ktoś z bliskiej rodziny, ale większość krewnych osób chorych nigdy nie zachoruje. Wychowanie ani słaby charakter nie są przyczyną.

Czy osoba ze schizofrenią może leczyć się, mieszkając w domu?

Tak, większość leczenia odbywa się ambulatoryjnie: w poradni, na oddziale dziennym lub z pomocą zespołów środowiskowych odwiedzających chorego w domu. Szpital jest potrzebny przy ciężkiej psychozie, zagrożeniu życia lub zdrowia albo gdy leczenie w domu nie wystarcza. Najwięcej zależy od regularnego przyjmowania leków, kontroli u psychiatry i wsparcia bliskich.

Schizofrenia paranoidalna w dokumentacji: co oznacza ten zapis?

To określenie z klasyfikacji ICD-10, w której wyróżniano podtypy schizofrenii. W postaci paranoidalnej dominują urojenia, zwłaszcza prześladowcze, i omamy słuchowe, a objawy negatywne są słabiej wyrażone. Nowsza ICD-11 zrezygnowała z podtypów i opisuje nasilenie poszczególnych grup objawów. Leczenie opiera się na tych samych zasadach.

Czy recepta online na leki przy schizofrenii jest możliwa?

Tylko jako przedłużenie leczenia, które prowadzi już psychiatra i które jest udokumentowane. Wniosek składasz przez formularz, a ocenia go lekarz, który może dopytać na czacie albo odmówić i odesłać do psychiatry. Rozpoznania, pierwszego doboru leku ani jego zmiany nie przeprowadzamy przez formularz: to zadanie psychiatry na wizycie.

Schizofrenia - czym jest, jak wygląda i jak się ją leczy

Co to jest schizofrenia i na czym polega ta choroba

Schizofrenia zaburza sposób, w jaki człowiek odbiera rzeczywistość, myśli i przeżywa emocje. Chory może słyszeć głosy, których nie słyszą inni, albo być głęboko przekonany o czymś, czego nie da się potwierdzić, na przykład że jest śledzony. Dla niego te przeżycia są całkowicie realne, dlatego tłumaczenie „to tylko wyobraźnia” zwykle nie pomaga.

Wbrew popularnemu skojarzeniu schizofrenia nie oznacza „rozszczepienia osobowości” ani posiadania kilku osobowości. Nie jest też wynikiem słabego charakteru czy złego wychowania. To choroba mózgu, która ma swoje przyczyny biologiczne i środowiskowe i którą da się skutecznie leczyć.

Przebieg bywa różny. U części osób zdarza się jeden lub kilka epizodów psychozy przedzielonych długimi okresami dobrego funkcjonowania. U innych objawy utrzymują się dłużej i wymagają stałego wsparcia. Pierwsze objawy najczęściej pojawiają się u nastolatków i młodych dorosłych, często poprzedzone okresem stopniowego wycofania z życia towarzyskiego, nauki czy pracy.

Jak wygląda schizofrenia: objawy w trzech obszarach

Lekarze dzielą objawy schizofrenii na kilka grup. Najbardziej widoczne są objawy psychotyczne, ale to objawy negatywne i poznawcze często najmocniej utrudniają codzienne życie.

Objawy psychotyczne (pozytywne): urojenia, czyli fałszywe, niepodważalne przekonania, na przykład o prześladowaniu, kontrolowaniu myśli albo szczególnej misji; omamy, najczęściej słuchowe, jak głosy komentujące lub wydające polecenia; chaotyczna mowa i dziwaczne zachowanie.
Objawy negatywne: brak energii i motywacji, wycofanie z kontaktów, ubogie wypowiedzi, spłycona mimika i emocje, utrata zdolności do przeżywania przyjemności.
Objawy poznawcze: trudności z koncentracją, zapamiętywaniem, planowaniem i rozwiązywaniem problemów, które często zostają nawet po ustąpieniu psychozy.
Sygnały ostrzegawcze przed pierwszym epizodem: zaburzenia snu, nieufność, izolowanie się, spadek wyników w szkole lub pracy, dziwne przekonania i zaniedbywanie higieny.

Schizofrenia paranoidalna: skąd ta nazwa

W starszej klasyfikacji ICD-10, której kody wciąż widnieją w polskiej dokumentacji, wyróżniano kilka postaci schizofrenii. Najczęstszą była schizofrenia paranoidalna, w której dominują urojenia, zwłaszcza prześladowcze, oraz omamy słuchowe, a objawy negatywne są mniej nasilone.

Nowsza klasyfikacja ICD-11 zrezygnowała z podziału na takie podtypy. Zamiast przypisywać chorobie etykietę, lekarz opisuje, jak nasilone są poszczególne grupy objawów. Jeśli w Twojej dokumentacji widnieje rozpoznanie schizofrenii paranoidalnej, nie oznacza to innej choroby, tylko sposób zapisu typowy dla poprzedniej klasyfikacji.

Geny, mózg, otoczenie: skąd bierze się schizofrenia

Nie ma jednej przyczyny schizofrenii. Obecny stan wiedzy wskazuje na połączenie wrodzonej podatności i czynników, które ją uruchamiają. Żaden z nich sam w sobie nie przesądza o zachorowaniu.

Geny: ryzyko jest wyższe, gdy na schizofrenię chorował ktoś z bliskiej rodziny, choć większość krewnych osób chorych nigdy nie zachoruje.
Rozwój mózgu: znaczenie mogą mieć powikłania ciąży i porodu oraz zaburzenia dojrzewania układu nerwowego.
Neuroprzekaźniki: z objawami psychotycznymi wiąże się nadmierna aktywność układu dopaminowego, na którą działają leki przeciwpsychotyczne.
Substancje psychoaktywne: używanie marihuany, zwłaszcza w okresie dojrzewania, oraz stymulantów zwiększa ryzyko psychozy i może wyzwolić chorobę u osób podatnych.
Stres i środowisko: silne przeżycia, trauma, izolacja społeczna czy migracja mogą poprzedzać pierwszy epizod.

Diagnoza schizofrenii: kto ją stawia i jak

Schizofrenię rozpoznaje psychiatra. Nie ma jednego badania krwi ani obrazowego, które potwierdzi chorobę. Podstawą jest rozmowa z pacjentem, obserwacja jego zachowania i wywiad od bliskich, którzy często wcześniej zauważają zmiany. Lekarz ocenia, jakie objawy występują, jak długo trwają i jak wpływają na funkcjonowanie.

Równie ważne jest wykluczenie innych przyczyn psychozy. Podobne objawy mogą wywołać narkotyki i alkohol, niektóre leki, choroby neurologiczne, zaburzenia hormonalne czy infekcje. Dlatego psychiatra zleca zwykle badania krwi, a czasem badanie obrazowe głowy lub konsultację neurologiczną. Objawy psychotyczne zdarzają się też w chorobie afektywnej dwubiegunowej i w ciężkiej depresji, co trzeba odróżnić.

Rozpoznania schizofrenii nie da się rzetelnie postawić przez formularz internetowy, a pierwszy dobór leku zawsze należy do psychiatry, który widzi pacjenta i może śledzić jego reakcję.

Leki stosowane w schizofrenii: przegląd na podstawie ChPL

Podstawą farmakoterapii są leki przeciwpsychotyczne. Łagodzą przede wszystkim urojenia i omamy, a stosowane długotrwale zmniejszają ryzyko nawrotu. Charakterystyka olanzapiny wprost opisuje jej skuteczność w długookresowym leczeniu podtrzymującym u osób, które dobrze zareagowały na początku terapii. Wyboru leku dokonuje psychiatra, biorąc pod uwagę objawy, choroby towarzyszące i profil działań niepożądanych. Poniżej kilka substancji wraz z tym, co mówią o nich charakterystyki produktów leczniczych:

Substancja	Wskazania według ChPL	Najczęstsze działania niepożądane według ChPL	Postaci w obrocie
Olanzapina (np. Zolafren, Zyprexa)	Olanzapina jest wskazana w schizofrenii, także w leczeniu podtrzymującym, oraz w epizodach manii i zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej.	U olanzapiny wśród najczęstszych działań (u co najmniej 1% leczonych) są senność, przyrost masy ciała, wzmożony apetyt, zawroty głowy i akatyzja.	Olanzapina jest dostępna jako tabletki, tabletki rozpadające się w jamie ustnej, kapsułki i zastrzyki o przedłużonym uwalnianiu.
Arypiprazol (np. Abilify)	Arypiprazol jest wskazany w schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 15. roku życia oraz w epizodach maniakalnych choroby afektywnej dwubiegunowej typu I.	Przy arypiprazolu najczęściej zgłaszano akatyzję i nudności, każde u ponad 3% osób przyjmujących lek doustnie.	Arypiprazol występuje jako tabletki, tabletki rozpadające się w jamie ustnej, kapsułki, roztwór doustny i zastrzyki o przedłużonym uwalnianiu.
Rysperydon (np. Rispolept)	Rysperydon jest wskazany w schizofrenii, w epizodach maniakalnych choroby afektywnej dwubiegunowej oraz w krótkotrwałym leczeniu uporczywej agresji w ściśle określonych sytuacjach.	U rysperydonu działania notowane u co najmniej 10% leczonych to parkinsonizm, sedacja lub senność, ból głowy i bezsenność.	Rysperydon jest dostępny jako tabletki, tabletki rozpadające się w jamie ustnej, roztwór doustny i zastrzyki o przedłużonym uwalnianiu.
Kariprazyna (Reagila)	Kariprazyna jest wskazana w schizofrenii u dorosłych.	Przy kariprazynie najczęściej występowały akatyzja (19%) i parkinsonizm (17,5%), w większości łagodne lub umiarkowane.	Kariprazyna występuje jako kapsułki i tabletki rozpadające się w jamie ustnej.

Na co uważać przy lekach przeciwpsychotycznych

Więcej o poszczególnych substancjach przeczytasz na stronach olanzapina: wskazania i działania niepożądane, arypiprazol w leczeniu psychoz oraz Rispolept z rysperydonem. Kilka ostrzeżeń powtarza się w charakterystykach wszystkich czterech leków.

Każda z nich zaleca ostrożność przy łączeniu leku z alkoholem i innymi substancjami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy, a charakterystyka kariprazyny mówi wprost, że w trakcie leczenia należy unikać alkoholu. Wszystkie mogą wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów, głównie przez senność, zawroty głowy albo zaburzenia widzenia, więc za kierownicę wracasz dopiero wtedy, gdy wiesz, jak lek na Ciebie działa.

Przyrost masy ciała opisują charakterystyki olanzapiny, rysperydonu i kariprazyny, a przy rysperydonie i kariprazynie ChPL zaleca regularną kontrolę masy ciała. Charakterystyka arypiprazolu ostrzega przed nasileniem popędów, na przykład do hazardu czy kompulsywnych zakupów, o których warto powiedzieć lekarzowi. Kariprazyny nie wolno łączyć z silnymi inhibitorami ani z silnymi i umiarkowanymi induktorami enzymu CYP3A4. Akatyzję, czyli męczący niepokój ruchowy, też trzeba zgłosić, bo lekarz ma sposoby, by ją złagodzić.

Psychoterapia i rehabilitacja: druga połowa leczenia

Same leki rzadko wystarczają do powrotu do szkoły, pracy czy relacji. Dlatego leczenie schizofrenii obejmuje także oddziaływania psychospołeczne, dobrane do etapu choroby i potrzeb pacjenta.

psychoedukacja, czyli rzetelna wiedza o chorobie, lekach i wczesnych objawach nawrotu, dla pacjenta i rodziny;
terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na psychozę, która pomaga radzić sobie z urojeniami, głosami i lękiem;
terapia rodzin, zmniejszająca napięcie w domu, które może sprzyjać nawrotom;
trening umiejętności społecznych i poznawczych;
rehabilitacja zawodowa, oddziały dzienne i opieka środowiskowa w centrach zdrowia psychicznego.

Dlaczego ciągłość leczenia jest tak ważna

Jedną z najczęstszych przyczyn nawrotu psychozy jest przerwanie leczenia. Bywa, że po ustąpieniu objawów chory uznaje, że leki są już zbędne, albo rezygnuje z nich z powodu działań niepożądanych. Nawrót może się wtedy rozwinąć stopniowo, po kilku tygodniach lub miesiącach, i często wymaga ponownego leczenia szpitalnego.

Jeśli lek Ci nie służy, porozmawiaj o tym z psychiatrą zamiast odstawiać go samodzielnie. Często da się zmienić preparat albo postać leku. Dla osób, którym trudno pamiętać o codziennych tabletkach, istnieją zastrzyki o przedłużonym uwalnianiu, dostępne między innymi dla olanzapiny, arypiprazolu i rysperydonu.

Warto też razem z lekarzem i bliskimi spisać własne sygnały ostrzegawcze, na przykład gorszy sen, rosnącą podejrzliwość czy wycofanie, oraz ustalić, co robić, gdy się pojawią. Taki plan pozwala zareagować wcześniej, zanim objawy się rozwiną.

Sygnały alarmowe: kiedy dzwonić po pomoc od razu

Nie czekaj na planową wizytę, jeśli pojawiają się myśli samobójcze, głosy nakazujące zrobić sobie lub komuś krzywdę, silne pobudzenie, agresja albo chory przestaje jeść i pić. W takiej sytuacji jedź na szpitalny oddział ratunkowy albo do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Wsparcie w kryzysie dają też bezpłatne linie: 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, czynny całodobowo, bezpłatnie, oraz 800 70 2222, Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, także całodobowo, bezpłatnie. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. Z tych numerów mogą korzystać również bliscy, którzy nie wiedzą, jak pomóc choremu.

Przedłużenie leczenia przez internet: zakres i granice przy schizofrenii

Internet nie zastąpi psychiatry przy pierwszym epizodzie, zaostrzeniu choroby ani zmianie leku. Te decyzje wymagają badania i obserwacji. Online można natomiast przedłużyć leczenie, które już prowadzi psychiatra i które jest opisane w dokumentacji, na przykład gdy kończą się leki, a do kolejnej wizyty zostało jeszcze trochę czasu.

Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty pozwala wystawić receptę niezbędną do kontynuacji leczenia bez badania, jeśli uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji medycznej. W recepte24 wygląda to tak: wypełniasz formularz z wywiadem, który przyjmuje wnioski o każdej porze, a lekarz ocenia go w godzinach pracy i w razie wątpliwości dopytuje na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie stawiamy rozpoznania. Szczegóły opisuje strona e-recepta na leki psychiatryczne.

Lekarz może odmówić, jeśli uzna, że sytuacja wymaga wizyty u psychiatry, na przykład przy braku dokumentacji albo objawach pogorszenia. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Podobnie jest ze zwolnieniem lekarskim: o jego wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać Cię do psychiatry prowadzącego.

Źródła

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O leczeniu decyduje lekarz po ocenie Twojej sytuacji.

Schizofrenia bez mitów: jak wygląda ta choroba, skąd się bierze i jak się ją leczy