Czy OCD jest uleczalne? Co daje terapia ERP, a co leki na natręctwa
Czy OCD jest uleczalne? Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne dobrze odpowiada na leczenie: terapię poznawczo-behawioralną z ekspozycją i powstrzymywaniem reakcji (ERP) oraz leki z grupy SSRI. U wielu osób natręctwa wyraźnie słabną i przestają rządzić codziennością, choć choroba bywa przewlekła albo wraca w okresach stresu. Dlatego uczciwiej mówić o skutecznym leczeniu i długiej remisji niż o jednorazowym wyleczeniu.
Spis treści
- Obsesje i kompulsje: czym jest OCD
- Jakie są szanse na poprawę
- Ekspozycja bez rytuału: na czym polega ERP
- Farmakoterapia natręctw w świetle charakterystyk leków
- Dlaczego w OCD leczenie bywa inne niż w depresji
- Ile trwa leczenie i kiedy można je kończyć
- Rola genów i środowiska
- Kontynuacja leczenia OCD przez formularz recepte24
- Źródła
Obsesje i kompulsje: czym jest OCD
OCD (od angielskiego obsessive-compulsive disorder), po polsku zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne albo nerwica natręctw, to uznane zaburzenie psychiczne, opisane w międzynarodowych klasyfikacjach chorób. Nie jest cechą charakteru, „pedanterią” ani przesadną dbałością o porządek.
Składa się z dwóch elementów. Obsesje to natrętne, niechciane myśli, obrazy lub impulsy, które wywołują silny lęk albo wstręt: że się zarazisz, że zrobisz komuś krzywdę, że coś zostało niedomknięte. Kompulsje to czynności albo rytuały w myślach, które mają ten lęk zmniejszyć: mycie, sprawdzanie, liczenie, układanie, dopytywanie bliskich. Ulga przychodzi na chwilę, a mózg uczy się, że rytuał „działa”, więc przy następnej obsesji przymus jest silniejszy.
Więcej o objawach i rozpoznaniu przeczytasz w artykule o nerwicy natręctw.
Jakie są szanse na poprawę
Rokowanie jest lepsze, niż podpowiada lęk. U wielu osób, które podejmą leczenie, objawy znacząco słabną: myśli natrętne pojawiają się rzadziej, mniej przerażają, a na rytuały schodzi znacznie mniej czasu. U części ustępują prawie całkowicie, u innych zostają w łagodnej postaci, z którą da się normalnie pracować i żyć.
Trzeba też uczciwie powiedzieć, że OCD często ma przebieg przewlekły lub nawracający. Charakterystyki leków wprost to podkreślają: ChPL fluwoksaminy przypomina, że zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne mają charakter przewlekły, a ChPL sertraliny, że trwały efekt terapeutyczny, zwłaszcza w ZO-K, wymaga dłuższego leczenia. Nawroty zdarzają się w okresach przeciążenia, po dużych zmianach życiowych albo po zbyt wczesnym przerwaniu leczenia. Umiejętności wyniesione z terapii pozwalają wtedy szybciej zareagować.
Przy nasilonych objawach często łączy się psychoterapię z lekami. ChPL fluwoksaminy odnotowuje, że u pacjentów dobrze reagujących na farmakoterapię niektórzy klinicyści zalecają dodatkowo psychoterapię behawioralną.
Ekspozycja bez rytuału: na czym polega ERP
ERP (exposure and response prevention) to odmiana terapii poznawczo-behawioralnej przygotowana specjalnie z myślą o natręctwach. Polega na stopniowym, zaplanowanym z terapeutą kontakcie z tym, co wywołuje obsesję, bez wykonywania rytuału. Ktoś, kto boi się zarazków, dotyka klamki i nie myje rąk. Ktoś, kto sprawdza zamki, wychodzi z domu po jednym sprawdzeniu.
Brzmi to trudno i na początku jest trudne. Lęk najpierw rośnie, ale gdy rytuał się nie pojawia, z czasem sam opada. Po wielu powtórzeniach mózg uczy się, że katastrofa nie następuje, a niepewność da się znieść. Ćwiczenia idą od sytuacji łatwiejszych do coraz trudniejszych, w tempie uzgodnionym z terapeutą, i wykonuje się je także między sesjami.
W terapii pracuje się też nad myślami: nad przekonaniem, że myśl jest równoznaczna z czynem, nad nadmiernym poczuciem odpowiedzialności i potrzebą całkowitej pewności. Bliscy uczą się, jak nie wzmacniać rytuałów, na przykład nie odpowiadać po raz dziesiąty na to samo pytanie. Psychoterapię w poradni NFZ uzyskasz ze skierowaniem od psychiatry lub innego lekarza, który rozpoznał zaburzenie; szczegóły w tekście o psychoterapii na NFZ.
Farmakoterapia natręctw w świetle charakterystyk leków
Leki dobiera psychiatra. Wskazanie do leczenia zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego mają w Charakterystyce Produktu Leczniczego m.in.:
- fluwoksamina (SSRI) - wskazana w dużych zaburzeniach depresyjnych i w OCD; dla dzieci powyżej 8 lat i młodzieży ChPL przewiduje w OCD osobne zasady stosowania;
- sertralina (SSRI) - wskazana w ZO-K u dorosłych oraz u dzieci i młodzieży w wieku 6-17 lat;
- escitalopram (SSRI) - wskazany m.in. w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym; ChPL zastrzega, że nie powinien być stosowany poniżej 18. roku życia;
- klomipramina (lek trójpierścieniowy) - wskazana u dorosłych m.in. w zespołach natręctw; ChPL opisuje jej swoiste działanie w natręctwach, odmienne od działania przeciwdepresyjnego.
Dlaczego w OCD leczenie bywa inne niż w depresji
Wszystkie wymienione leki wydaje się na receptę (Rp) i żaden nie jest substancją psychotropową w rozumieniu wykazu. W OCD leki często stosuje się dłużej i w wyższych dawkach niż w depresji. Widać to w ChPL fluwoksaminy, w której zalecany zakres dawek w OCD jest wyższy niż w depresji. Dawkę zawsze ustala i zmienia lekarz, a poprawa przychodzi stopniowo, więc leku nie ocenia się po kilku dniach.
Każdy z tych leków ma przeciwwskazania. Żadnego z tych leków nie wolno łączyć z inhibitorami MAO, a w ChPL fluwoksaminy i escitalopramu dotyczy to także odwracalnych inhibitorów, takich jak moklobemid czy linezolid. Przeciwwskazane jest też łączenie sertraliny i fluwoksaminy z pimozydem, a fluwoksaminy z tyzanidyną i ramelteonem. Klomipraminy nie stosuje się w okresie bezpośrednio po zawale serca ani przy wrodzonym zespole wydłużonego QT. Leków nie odstawia się nagle: ChPL sertraliny i fluwoksaminy zalecają stopniowe zmniejszanie dawki, by ograniczyć objawy odstawienia.
W pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym i po każdej zmianie dawki lęk i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Jeśli zauważysz to u siebie albo u bliskiej osoby, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Ile trwa leczenie i kiedy można je kończyć
OCD leczy się miesiącami, a często latami. ChPL fluwoksaminy wskazuje, że u osób z dobrą odpowiedzią warto rozważyć kontynuację leczenia ponad 10 tygodni i okresowo oceniać zasadność dalszej terapii; zaznacza też, że skuteczności leczenia dłuższego niż 24 tygodnie nie wykazano. ChPL sertraliny zaleca monitorowanie długotrwałego leczenia ZO-K, bo nie wykazano dla niego efektu zapobiegania nawrotom, a ChPL escitalopramu mówi o leczeniu przez okres wystarczający, by mieć pewność, że objawy ustąpiły.
W praktyce długość terapii lekarz ustala indywidualnie, biorąc pod uwagę nasilenie objawów, wcześniejsze nawroty i postępy w psychoterapii. Kończenie leczenia planuje się razem z lekarzem. Terapia ERP to seria regularnych spotkań rozłożona na miesiące, a nabyte w niej umiejętności zostają na dłużej niż sam kurs.
Rola genów i środowiska
OCD częściej występuje w rodzinach, w których ktoś już na nie chorował, więc geny mają znaczenie. Nie ma jednak jednego „genu natręctw”: na ryzyko składa się wiele genów o niewielkim działaniu oraz czynniki środowiskowe, takie jak stresujące wydarzenia czy wyniesione z domu sposoby radzenia sobie z lękiem. Dziedziczy się więc podatność, a nie samą chorobę.
Jeśli chorujesz i martwisz się o dziecko, obserwuj, czy rytuały nie zaczynają zabierać mu czasu i radości, i staraj się nie wciągać go w własne rytuały. Dzieci i młodzież mogą w NFZ trafić bez skierowania do psychologa, psychoterapeuty i psychiatry.
Kontynuacja leczenia OCD przez formularz recepte24
Jeśli psychiatra rozpoznał u ciebie OCD i prowadzi leczenie, a lek przynosi efekt, możesz złożyć wniosek o e-receptę na kontynuację. Formularz przyjmuje wnioski całą dobę, lekarz ocenia je w godzinach pracy, a o brakujące informacje dopyta na czacie. Dołącz dokumentację z ostatniej wizyty. Lekarz może odmówić. Pierwsze rozpoznanie, zmiana leku i decyzje o dawce zostają u psychiatry, w NFZ dostępnego bez skierowania.
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin (fluwoksamina), URPL
- Ulotka dla pacjenta Fevarin (fluwoksamina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Anafranil (klomipramina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL
Najczęstsze pytania
Ile czasu zajmuje leczenie natręctw?
Zwykle miesiące, a często dłużej. Poprawa po lekach przychodzi stopniowo, a ChPL fluwoksaminy zaleca, by u osób dobrze reagujących rozważyć leczenie dłuższe niż 10 tygodni i okresowo oceniać jego zasadność. Terapia ERP to seria regularnych spotkań i ćwiczeń między nimi. Ponieważ OCD bywa przewlekłe, o zakończeniu leczenia decyduje lekarz, a dawkę leku zmniejsza się stopniowo.
Czy OCD można odziedziczyć po rodzicach?
Dziedziczy się podatność, a nie gotową chorobę. Zaburzenie częściej występuje u krewnych osób chorych, ale odpowiada za to wiele genów o małym wpływie razem z czynnikami środowiskowymi, a nie jeden gen. Obecność OCD w rodzinie nie przesądza, że zachorujesz ty albo twoje dziecko. Warto jednak wcześnie reagować na rytuały, które zaczynają zabierać czas i powodować cierpienie.
Natręctwa to choroba psychiczna czy tylko cecha charakteru?
To zaburzenie psychiczne opisane w klasyfikacjach chorób, a nie cecha charakteru czy przesadny perfekcjonizm. O rozpoznaniu decyduje to, że natrętne myśli i rytuały wywołują cierpienie, zabierają dużo czasu i utrudniają pracę, naukę albo relacje. Osoba z OCD zwykle wie, że jej obawy są przesadne, a mimo to nie potrafi przerwać przymusu. Rozpoznanie stawia psychiatra.
Po jakie leki sięga się przy OCD?
Najczęściej po leki z grupy SSRI: wskazanie w OCD mają w ChPL m.in. fluwoksamina, sertralina i escitalopram. Inną możliwością jest klomipramina, lek trójpierścieniowy wskazany u dorosłych w zespołach natręctw. Wszystkie wydaje się na receptę. Wybór zależy od wieku, innych chorób, przyjmowanych leków i wcześniejszej odpowiedzi na leczenie, a dawkę ustala psychiatra.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O leczeniu decyduje lekarz po ocenie Twojej sytuacji.