Co oznacza skrót CHAD i na czym polega ta choroba?

CHAD to choroba afektywna dwubiegunowa. Nastrój i energia przesuwają się w niej na przemian ku depresji oraz ku manii lub hipomanii, a pomiędzy epizodami może być okres dobrego samopoczucia. To przewlekła choroba, którą leczy psychiatra, głównie stabilizatorami nastroju i niektórymi lekami przeciwpsychotycznymi, uzupełnionymi psychoedukacją.

Po czym poznać, że to CHAD, a nie depresja jednobiegunowa?

W obu chorobach występują epizody depresji, ale w CHAD pojawiają się też okresy manii lub hipomanii: podwyższonego nastroju, nadmiaru energii, małej potrzeby snu i ryzykownych decyzji. Różnica jest ważna, bo w CHAD same leki przeciwdepresyjne mogą wywołać manię. Dlatego lekarz pyta o wszystkie wcześniejsze okresy wyjątkowo dobrego nastroju, nie tylko o te przygnębione.

Czy CHAD przechodzi z pokolenia na pokolenie?

Choroba ma silne podłoże genetyczne i częściej występuje u krewnych pierwszego stopnia osób chorych. Dziedziczy się jednak podatność, a nie pewność zachorowania: wiele osób z obciążeniem rodzinnym nigdy nie ma epizodu. Jeśli w twojej rodzinie ktoś choruje na CHAD, powiedz o tym psychiatrze, zwłaszcza gdy leczysz się z powodu depresji.

Jakie leki stosuje się w leczeniu CHAD?

Najczęściej lit, lamotryginę i leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji, takie jak kwetiapina. Według ChPL każdy z nich ma inne wskazanie: lit leczy manię i zapobiega nawrotom, lamotrygina zapobiega epizodom depresji w CHAD typu I, a kwetiapina obejmuje manię, ciężką depresję i zapobieganie nawrotom. Wszystkie są na receptę, a dobiera je psychiatra.

CHAD: co to za choroba, jak ją rozpoznać i leczyć

CHAD w skrócie: co to za choroba

Choroba afektywna dwubiegunowa dawniej nazywana była psychozą maniakalno-depresyjną. Nazwa „dwubiegunowa” oddaje jej istotę: nastrój, energia i aktywność przesuwają się w stronę jednego z dwóch biegunów, czyli depresji albo manii, i utrzymują się tam przez dni lub tygodnie. To coś zupełnie innego niż zwykłe wahania humoru, które zna każdy.

Lekarze wyróżniają kilka postaci CHAD. W typie I występuje przynajmniej jeden pełny epizod manii, często także epizody depresji. W typie II pojawiają się epizody depresji i hipomanii, czyli łagodniejszej formy podwyższonego nastroju, bez pełnej manii. Właściwe określenie typu ma znaczenie dla wyboru leków, bo charakterystyki produktów leczniczych odnoszą wskazania do konkretnych faz i postaci choroby.

Jak wyglądają epizody manii, hipomanii i depresji

W manii nastrój jest wyraźnie podwyższony albo drażliwy, a energia wydaje się nie mieć końca. Ty możesz czuć się świetnie, ale otoczenie zwykle widzi, że dzieje się coś niepokojącego.

Mania: bardzo mała potrzeba snu bez zmęczenia, gonitwa myśli, słowotok, poczucie wyjątkowości, mnóstwo planów naraz, ryzykowne wydatki, inwestycje lub zachowania seksualne, czasem objawy psychotyczne, na przykład urojenia wielkościowe.
Hipomania: te same zmiany, ale słabsze i krótsze; człowiek bywa wtedy wyjątkowo produktywny, dlatego często nie uważa tego za problem.
Depresja: obniżony nastrój, utrata radości i zainteresowań, spowolnienie albo niepokój, zaburzenia snu i apetytu, poczucie winy, myśli o śmierci.
Stan mieszany: objawy obu biegunów jednocześnie, na przykład przygnębienie z pobudzeniem i gonitwą myśli; to okres szczególnie dużego ryzyka samobójczego.

CHAD a depresja: najważniejsza różnica

Osoba z CHAD zgłasza się do lekarza najczęściej w fazie depresji, bo wtedy cierpi najbardziej. Hipomania bywa wspominana jako „dobry okres”, więc łatwo ją przeoczyć. Dlatego część pacjentów przez lata jest leczona jak przy nawracającej depresji, zanim pojawi się właściwe rozpoznanie.

Ta różnica ma praktyczne skutki. W depresji jednobiegunowej podstawą są leki przeciwdepresyjne, a w CHAD stosowane samodzielnie mogą przestawić nastrój w stronę manii. Charakterystyki leków z grupy SSRI, na przykład escitalopramu, każą stosować je ostrożnie u osób z manią lub hipomanią w przeszłości i odstawić u każdego pacjenta, który wchodzi w fazę maniakalną. Jeśli więc kiedykolwiek miałeś okresy wyjątkowo dobrego nastroju, nadmiaru energii i małej potrzeby snu, koniecznie powiedz o tym lekarzowi. Więcej o depresji jednobiegunowej przeczytasz w poradniku o objawach i leczeniu depresji.

Przyczyny CHAD i czy choroba jest dziedziczna

CHAD ma wyraźne podłoże genetyczne: choroba częściej występuje u osób, których rodzice lub rodzeństwo również chorują. Dziedziczy się jednak podatność, a nie pewność zachorowania. Wielu krewnych osób z CHAD nigdy nie ma epizodu, a u części chorych w rodzinie nikt wcześniej nie miał rozpoznania.

Na tle tej podatności epizody wyzwalają często czynniki zewnętrzne.

zarwane noce, praca zmianowa, podróże ze zmianą strefy czasowej;
silny stres, zarówno przykry, jak i radosny;
alkohol, narkotyki i inne środki pobudzające;
samodzielne odstawienie leków stabilizujących;
leczenie samymi lekami przeciwdepresyjnymi bez stabilizatora nastroju;
okres po porodzie.

Jak psychiatra rozpoznaje chorobę dwubiegunową

Rozpoznanie CHAD stawia psychiatra. Nie ma badania krwi ani obrazowego, które by je potwierdziło, więc najważniejszy jest dokładny wywiad: przebieg wszystkich wcześniejszych epizodów, ich długość, sen, zachowania w okresach podwyższonego nastroju. Lekarz często prosi o rozmowę z bliską osobą, bo ona lepiej pamięta okresy manii czy hipomanii niż sam pacjent.

Badania laboratoryjne służą przede wszystkim wykluczeniu innych przyczyn, na przykład chorób tarczycy czy działania substancji psychoaktywnych, a przy planowaniu leczenia także ocenie nerek, tarczycy i serca. Pomocny bywa dzienniczek nastroju, w którym codziennie zapisujesz nastrój, sen i ważne wydarzenia.

Leki stabilizujące i psychoterapia: na czym polega leczenie

Leczenie CHAD ma dwa cele: opanować bieżący epizod i zapobiegać kolejnym. Dlatego zwykle trwa latami, także wtedy, gdy czujesz się dobrze. Podstawą są leki stabilizujące nastrój i niektóre leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji. Wybór zależy od fazy choroby, wcześniejszej reakcji na leczenie, chorób współistniejących i planów rodzicielskich.

Wskazania i ostrzeżenia w tabeli pochodzą z Charakterystyk Produktów Leczniczych. Wszystkie te leki są wydawane na receptę Rp.

Lek	Wskazanie w CHAD według ChPL	Na co uważać
Węglan litu (np. Lithium Carbonicum)	Leczenie epizodu maniakalnego oraz zapobieganie nawrotom choroby dwubiegunowej lub łagodzenie kolejnych epizodów manii.	Stężenia toksyczne są zbliżone do terapeutycznych, więc konieczne są regularne badania; przeciwwskazany w ciąży, podczas karmienia piersią i przy ciężkiej niewydolności nerek.
Lamotrygina (np. Lamitrin)	U dorosłych od 18 lat: zapobieganie epizodom depresji w CHAD typu I z przewagą epizodów depresyjnych.	Nie jest wskazana w doraźnym leczeniu manii ani depresji; wysypka, zwłaszcza w pierwszych ośmiu tygodniach, wymaga pilnego kontaktu z lekarzem.
Kwetiapina (np. Ketrel)	Epizody manii o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, epizody ciężkiej depresji w CHAD oraz zapobieganie nawrotom u osób, które dobrze zareagowały na ten lek.	Przeciwwskazana razem z inhibitorami CYP3A4, m.in. azolowymi lekami przeciwgrzybiczymi, erytromycyną, klarytromycyną i inhibitorami proteazy HIV; nie jest wskazana poniżej 18 lat.

O czym musisz pamiętać, przyjmując stabilizatory

Przy leczeniu litem ChPL zaleca przed startem ocenę tarczycy, nerek i serca (EKG) oraz badanie stężenia sodu i glukozy. W trakcie terapii potrzebujesz odpowiedniej ilości płynów i soli w diecie. Biegunka i silne pocenie się, na przykład przy infekcji, mogą wymagać zmiany leczenia litem, a biegunka i wymioty bywają też pierwszym objawem jego toksyczności, więc w takiej sytuacji skontaktuj się z lekarzem. Niepokojące są zwłaszcza nasilone drżenie rąk, chwiejny chód, zaburzenia mowy, splątanie i senność: to możliwe objawy toksyczności, przy których ChPL nakazuje natychmiast przerwać leczenie, więc wymagają pilnej pomocy.

Stężenie litu podnoszą m.in. niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki moczopędne, inhibitory konwertazy angiotensyny, sartany i metronidazol. Zanim kupisz lek przeciwbólowy albo dostaniesz nowy lek od innego lekarza, powiedz, że przyjmujesz lit.

W badaniach klinicznych z udziałem osób z CHAD wysypka o znacznym nasileniu po lamotryginie występowała u około 1 na 1000 pacjentów. ChPL wiąże ryzyko m.in. ze zbyt szybkim zwiększaniem dawki i z jednoczesnym stosowaniem walproinianu, dlatego tempo zmian ustala wyłącznie lekarz.

Jeśli w twoim leczeniu pojawia się lek przeciwdepresyjny, pamiętaj o ostrzeżeniu z ChPL tej grupy: w pierwszych tygodniach terapii i po każdej zmianie dawki niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Jeśli to zauważysz, od razu skontaktuj się z lekarzem prowadzącym, a w sytuacji zagrożenia dzwoń pod 112. ChPL kwetiapiny przypomina też, że ryzyko samobójcze w depresji dwubiegunowej utrzymuje się do czasu istotnej klinicznie remisji i że lekarz powinien je uwzględnić także przy nagłym przerwaniu leczenia. Nie odstawiaj leków na własną rękę.

Ciąża i planowanie rodziny przy chorobie dwubiegunowej

Jeśli planujesz ciążę, omów to z wyprzedzeniem ze swoim psychiatrą, bo leki stosowane w CHAD różnią się bezpieczeństwem. Lit przenika przez łożysko; ChPL mówi, że nie należy go stosować w ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, ze względu na częstsze wady wrodzone, głównie serca, a karmienie piersią podczas leczenia litem jest przeciwwskazane.

Przy lamotryginie ChPL zaleca najmniejszą skuteczną dawkę, jeśli leczenie w ciąży jest konieczne, oraz kontrolę stężenia leku przed ciążą, w jej trakcie i po porodzie, bo zmiany w organizmie wpływają na jego poziom. Kwetiapinę w ciąży stosuje się tylko wtedy, gdy korzyści przeważają nad ryzykiem, a noworodki matek przyjmujących leki przeciwpsychotyczne w trzecim trymestrze wymagają obserwacji.

Nie przerywaj leczenia sama po zobaczeniu pozytywnego testu. Nagłe odstawienie leków stabilizujących zwiększa ryzyko nawrotu, a okres po porodzie i tak należy do czasu podwyższonego ryzyka epizodu. Plan na ciążę i połóg najlepiej ustalić razem z psychiatrą i ginekologiem.

Psychoterapia i codzienna stabilizacja

Leki są fundamentem, ale nie jedynym elementem. Psychoedukacja uczy rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu, na przykład skracający się sen, przyspieszoną mowę albo wycofanie. Terapia poznawczo-behawioralna, terapia rodzinna i praca nad regularnym rytmem dnia pomagają utrzymać okresy remisji dłużej. Stałe pory snu i posiłków, rezygnacja z alkoholu i narkotyków oraz plan działania uzgodniony z bliskimi na wypadek pierwszych objawów manii to elementy, które realnie zmniejszają ryzyko kolejnego epizodu.

Sytuacje wymagające natychmiastowej pomocy

W CHAD ryzyko samobójstwa jest wyższe niż w populacji ogólnej, szczególnie w depresji i w stanach mieszanych. Jeśli myślisz o odebraniu sobie życia albo martwisz się o bliską osobę, zadzwoń pod 116 123 (wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie) lub 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie). Młodzież może dzwonić pod 116 111. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Pilnej oceny psychiatrycznej, najczęściej na izbie przyjęć szpitala psychiatrycznego, wymaga też pełna mania: brak snu przez kolejne noce, objawy psychotyczne, zachowania zagrażające tobie lub innym. Osoba w manii często nie widzi problemu, dlatego decyzję o wezwaniu pomocy podejmują zwykle bliscy.

Leczenie CHAD online: zakres i granice

CHAD wymaga stałej opieki psychiatry, a pierwszego rozpoznania ani doboru leków nie da się przeprowadzić przez formularz. W recepte24 możesz złożyć wniosek o kontynuację leczenia, które prowadzisz już u psychiatry i które masz udokumentowane. Formularz przyjmuje wnioski całą dobę, a lekarz ocenia je w godzinach pracy (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno) i w razie potrzeby zadaje pytania na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych.

Lekarz oceni, czy kontynuacja jest bezpieczna, na przykład czy masz aktualne wyniki stężenia litu. Może poprosić o dokumentację albo odmówić i skierować cię do psychiatry, szczególnie gdy opisujesz objawy nowego epizodu. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. To samo dotyczy zwolnienia lekarskiego przy CHAD: o nim także decyduje lekarz po ocenie wniosku. Więcej przeczytasz na stronie e-recepty psychiatrycznej.

Źródła

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O leczeniu decyduje lekarz po ocenie Twojej sytuacji.

CHAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa: objawy, przyczyny i leczenie