Antydepresanty, czyli leki przeciwdepresyjne: grupy, przykłady i mechanizm działania

Jak leki przeciwdepresyjne wpływają na mózg

Większość antydepresantów zmienia działanie przekaźników chemicznych, przez które komórki nerwowe komunikują się ze sobą: serotoniny, noradrenaliny i w mniejszym stopniu dopaminy. Najprostszy mechanizm to hamowanie wychwytu zwrotnego, czyli sytuacja, w której przekaźnik dłużej pozostaje w szczelinie między neuronami i silniej działa na kolejną komórkę.

Poszczególne grupy robią to w różny sposób. SSRI hamują wychwyt zwrotny głównie serotoniny, SNRI serotoniny i noradrenaliny. Mirtazapina blokuje presynaptyczne receptory alfa-2, co pośrednio wzmacnia przekaźnictwo noradrenergiczne i serotoninergiczne. Bupropion hamuje wychwyt noradrenaliny i dopaminy, a na serotoninę wpływa minimalnie. Trazodon łączy hamowanie wychwytu serotoniny z blokowaniem receptorów 5-HT2, a wortioksetyna modyfikuje działanie kilku typów receptorów serotoninowych jednocześnie z hamowaniem przenośnika serotoniny.

Lek wpływa na przekaźniki od pierwszych dawek, ale poprawa nastroju, snu i napędu przychodzi stopniowo. Dlatego antydepresant nie jest środkiem na gorszy dzień ani lekiem, który bierze się wtedy, kiedy jest źle. Działa tylko przyjmowany regularnie, a jego skuteczność ocenia się po tygodniach, nie po jednej tabletce.

Przegląd grup z przykładami leków

W tabeli zebraliśmy substancje, które najczęściej pojawiają się w leczeniu depresji i zaburzeń lękowych. Wskazania pochodzą z charakterystyk produktów referencyjnych; inne preparaty tej samej substancji mogą mieć węższą listę wskazań.

• Wspólne cechy SSRI i różnice między nimi opisujemy na stronie grupa SSRI.
• Na liście leków przeciwdepresyjnych są też starsze grupy: leki trójpierścieniowe, takie jak amitryptylina, oraz odwracalny inhibitor MAO-A moklobemid. Mają osobne karty, bo ich profil interakcji wymaga oddzielnego omówienia.

Ile trwa, zanim lek zacznie pomagać

Charakterystyka escytalopramu podaje, że działanie przeciwdepresyjne uzyskuje się zazwyczaj po 2-4 tygodniach stosowania, a po ustąpieniu objawów leczenie kontynuuje się co najmniej 6 miesięcy, aby utrwalić efekt. Mirtazapina może dać pierwsze sygnały poprawy już po 1-2 tygodniach, a wyraźniejszą odpowiedź przeważnie po 2-4 tygodniach. Charakterystyka trazodonu mówi o działaniu ujawniającym się po około tygodniu.

Działania niepożądane często pojawiają się wcześniej niż korzyść. Według charakterystyki escytalopramu występują najczęściej w pierwszym lub drugim tygodniu i zwykle słabną w miarę kontynuacji. W tym okresie wiele osób ma ochotę zrezygnować, choć właśnie wtedy lepiej skontaktować się z lekarzem prowadzącym, zamiast przerywać leczenie na własną rękę.

Jeśli po kilku tygodniach nie widzisz poprawy, to sygnał do konsultacji, a nie dowód, że leki na depresję nie działają w Twoim przypadku. Lekarz może zmienić dawkę albo lek, bo odpowiedź na poszczególne substancje różni się między ludźmi.

Pierwsze tygodnie i każda zmiana dawki: ostrzeżenie z charakterystyk

Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych zawierają wspólne ostrzeżenie. Na początku terapii, a także za każdym razem, gdy lekarz zmienia dawkę, może dojść do przejściowego nasilenia lęku, niepokoju i myśli samobójczych. Ryzyko jest najwyraźniejsze u osób przed 25. rokiem życia.

W praktyce: gdy po starcie terapii lub po nowej dawce samopoczucie wyraźnie się pogarsza, odczuwasz nowy wewnętrzny niepokój albo myślisz o zrobieniu sobie krzywdy, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym od razu, nie czekając na kolejną umówioną wizytę. W bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Dobrze, jeśli o rozpoczęciu leczenia wie ktoś bliski, kto może zauważyć zmianę zachowania wcześniej niż Ty.

Charakterystyka sertraliny opisuje też akatyzję, czyli przykry niepokój ruchowy i trudność z usiedzeniem w miejscu. Ten objaw również zgłoś lekarzowi bez zwłoki, bo według charakterystyki zwiększanie dawki może wtedy szkodzić.

Szczególne zasady dotyczą dzieci i młodzieży. Dla tej grupy wiekowej rejestracja fluoksetyny obejmuje tylko pacjentów od 8 lat z umiarkowanym lub ciężkim epizodem dużej depresji, u których 4-6 sesji psychoterapii nie przyniosło odpowiedzi; lek stosuje się wtedy równolegle z psychoterapią.

Działania niepożądane w poszczególnych lekach

Każda substancja ma własny profil. Poniżej najczęstsze działania wymienione w podsumowaniach charakterystyk; pełna lista i częstości są w ulotce Twojego leku.

• Sertralina: najczęściej nudności. W leczeniu lęku społecznego zaburzenia seksualne (niezdolność do ejakulacji) odnotowano u 14% mężczyzn wobec 0% w grupie placebo.
• Fluoksetyna: bóle głowy, nudności, bezsenność, zmęczenie i biegunka.
• Wenlafaksyna: do bardzo częstych należą pocenie się (także nocne), ból głowy, nudności i suchość w ustach. Jeśli przy antydepresancie uciążliwie się pocisz, powiedz o tym lekarzowi.
• Duloksetyna: nudności, ból głowy, suchość w ustach, senność i zawroty głowy, zwykle łagodne i mijające w trakcie leczenia.
• Mirtazapina: senność, uspokojenie, suchość w ustach, większy apetyt, przyrost masy ciała, zawroty głowy i zmęczenie.
• Bupropion: bardzo często bezsenność, ból głowy, suchość w ustach i dolegliwości żołądkowo-jelitowe; napady drgawkowe zdarzają się u około 0,1% leczonych.
• Wortioksetyna: najczęściej nudności.

Jak lekarz wybiera konkretny lek

Nie ma jednego leku, który byłby właściwy dla wszystkich. Lekarz bierze pod uwagę rozpoznanie i zarejestrowane wskazania, wcześniejsze reakcje na leczenie, choroby współistniejące, inne przyjmowane leki, wiek, plany dotyczące ciąży i to, które działania niepożądane będą dla Ciebie najbardziej uciążliwe. Osobie z bezsennością i brakiem apetytu może pasować inny profil niż komuś, kto zmaga się z sennością i przyrostem masy ciała.

Duże znaczenie mają przeciwwskazania. Większość omawianych leków jest przeciwwskazana razem z inhibitorami MAO; przy SSRI i SNRI charakterystyki uzasadniają to ryzykiem zespołu serotoninowego. Escytalopram jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT, w połączeniu z lekami wydłużającymi QT oraz z moklobemidem. Duloksetyny nie stosuje się w chorobie wątroby z zaburzeniem jej czynności, w ciężkiej niewydolności nerek i nie rozpoczyna się jej przy niekontrolowanym nadciśnieniu. Bupropion jest przeciwwskazany między innymi przy napadach drgawkowych obecnie lub w przeszłości, przy bulimii lub jadłowstręcie psychicznym, także przebytych, oraz u osób, które w trakcie leczenia nagle odstawiają alkohol albo benzodiazepiny. Trazodonu nie stosuje się w ostrym zawale serca ani u osób pod wpływem alkoholu lub leków nasennych.

Ważne są też interakcje z lekami spoza psychiatrii i z innymi lekami psychiatrycznymi. Przykładem jest hydroksyzyna: jej charakterystyka przeciwwskazuje stosowanie u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT, a dokumenty Europejskiej Agencji Leków dotyczące hydroksyzyny wymieniają wśród takich leków citalopram i escytalopram. SSRI mogą też zwiększać skłonność do krwawień, zwłaszcza z kwasem acetylosalicylowym i niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi. O połączeniu z lekami uspokajającymi piszemy na stronie o benzodiazepinach.

Dlatego przy każdej wizycie i w każdym wniosku o kontynuację podawaj pełną listę przyjmowanych leków, także tych kupionych bez wizyty u lekarza, oraz suplementów. Lekarz może ocenić bezpieczeństwo połączenia tylko wtedy, gdy wie o wszystkim.

Odstawienie bez nieprzyjemnych niespodzianek

Odstawianie antydepresantu to coś innego niż odstawianie benzodiazepiny, ale nagłe przerwanie leczenia często wywołuje objawy odstawienia. W badaniach z sertraliną zgłosiło je 23% osób odstawiających lek wobec 12% osób nadal leczonych, a przy escytalopramie około 25% wobec 15% w grupie placebo.

Typowe objawy to zawroty głowy, zaburzenia czucia, w tym wrażenie przechodzenia prądu, bezsenność i intensywne sny, pobudzenie lub lęk, nudności, drżenie i bóle głowy. Zwykle pojawiają się w ciągu kilku pierwszych dni i są łagodne do umiarkowanych. Charakterystyka sertraliny podaje, że na ogół ustępują w ciągu dwóch tygodni, ale u części osób trwają dłużej, nawet 2-3 miesiące.

Dlatego dawkę zmniejsza się stopniowo, w ciągu tygodni lub miesięcy, zależnie od leku i Twojej sytuacji, a plan ustala lekarz. Charakterystyka mirtazapiny zaznacza, że lek nie powoduje uzależnienia, a mimo to nagłe zakończenie po dłuższym stosowaniu może dawać objawy odstawienia. Przy wortioksetynie w badaniach klinicznych nagłe przerwanie nie różniło się istotnie od placebo, ale po wprowadzeniu leku do obrotu takie objawy zgłaszano. Pominięcie dawki albo skończenie się leku w weekend to też forma nagłego odstawienia, więc warto pilnować zapasu.

Recepta na antydepresant i kontynuacja w recepte24

Wszystkie omawiane antydepresanty mają kategorię Rp. Nie są substancjami psychotropowymi w rozumieniu wykazu substancji psychotropowych, więc nie dotyczą ich szczególne zasady obowiązujące benzodiazepiny, takie jak 30 dni na realizację recepty. Receptę na antydepresant zrealizujesz w ciągu maksymalnie 365 dni, podczas gdy na antybiotyk masz 7 dni, a na środek odurzający lub substancję psychotropową 30 dni.

Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art. 42 ust. 2) pozwala wystawić bez badania receptę potrzebną do kontynuacji leczenia, gdy przemawia za tym stan zdrowia opisany w dokumentacji medycznej. Na tym opiera się nasza usługa: przedłużamy leczenie już prowadzone i udokumentowane, nie stawiamy rozpoznania i nie dobieramy pierwszego leku. To zadanie psychiatry na wizycie.

Formularz recepte24 przyjmuje wnioski całą dobę, także w weekendy i święta, a lekarz ocenia je w godzinach pracy. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno), pytania dodatkowe zadaje na czacie i może odmówić, na przykład gdy brakuje dokumentacji albo opis sugeruje pogorszenie wymagające wizyty u psychiatry. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Wniosek złożysz na stronie e-recepta psychiatryczna. Jeśli lek kończy się w sobotę, przeczytaj, co zrobić, gdy zabraknie leku na depresję w weekend.