Jakie leki na ADHD stosuje się w Polsce: stymulanty i atomoksetyna

Leki na ADHD w zestawieniu: nazwy, kategorie, wskazania

W tabeli zebraliśmy substancje stosowane w leczeniu ADHD wraz z przykładowymi nazwami handlowymi, które są w obrocie. Wskazania pochodzą z Charakterystyk Produktu Leczniczego (ChPL) produktów referencyjnych. Pamiętaj, że różne preparaty tej samej substancji mogą mieć różne wskazania wiekowe i postaci.

• Metylofenidat występuje w postaciach o natychmiastowym i o przedłużonym lub zmodyfikowanym uwalnianiu. Postać wybiera lekarz, bo od niej zależy rozkład działania w ciągu dnia.
• Lisdeksamfetamina u dorosłych wymaga potwierdzenia, że objawy ADHD były obecne w dzieciństwie, np. na podstawie dokumentacji lub odpowiednio skonstruowanego wywiadu.
• Atomoksetyna u dorosłych również wymaga potwierdzenia objawów z dzieciństwa; ChPL zaleca potwierdzenie przez trzecią osobę.

Jak działają leki pobudzające, a jak atomoksetyna

Metylofenidat według ChPL łagodnie pobudza ośrodkowy układ nerwowy, silniej wpływając na psychikę niż na aktywność ruchową. Mechanizm nie został do końca poznany; przypuszcza się, że lek blokuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy i zwiększa uwalnianie tych przekaźników. Charakterystyka podaje też wprost, że metylofenidat poprawia uwagę.

Lisdeksamfetamina jest prolekiem: sama nie działa, a po wchłonięciu przekształca się, głównie w krwinkach czerwonych, w deksamfetaminę. Uważa się, że deksamfetamina działa przez blokadę wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy, choć mechanizm jej działania w ADHD nie został w pełni wyjaśniony. W badaniach klinicznych przy przyjmowaniu leku raz rano efekt utrzymywał się 13 godzin po dawce u dzieci i 14 godzin u dorosłych.

Atomoksetyna działa inaczej. To wybiórczy inhibitor transportera noradrenaliny, który nie jest środkiem psychostymulującym ani pochodną amfetaminy. W badaniu dotyczącym możliwości nadużywania u dorosłych nie dawała wzorca odpowiedzi sugerującego działanie pobudzające czy euforyzujące. Bywa wyborem u osób, u których stymulanty są niewskazane.

Wszystkie trzy leki mają swoje działania niepożądane. Przy metylofenidacie i lisdeksamfetaminie bardzo często występują zmniejszenie apetytu i bezsenność, a przy lisdeksamfetaminie także suchość w ustach, bóle głowy, ból w nadbrzuszu i spadek masy ciała. U dzieci leczonych atomoksetyną w badaniach najczęściej pojawiały się ból głowy, ból brzucha i zmniejszenie łaknienia. Każdy z tych leków może przyspieszać tętno i podnosić ciśnienie, dlatego lekarz kontroluje układ krążenia.

Leki na ADHD mogą też wpływać na prowadzenie samochodu. Metylofenidat i lisdeksamfetamina według ChPL mogą powodować zawroty głowy i zaburzenia widzenia, a ich wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów określono jako umiarkowany. Atomoksetyna wywiera wpływ niewielki, ale częściej niż placebo dawała zmęczenie, senność i zawroty głowy. Jeśli zauważysz u siebie takie objawy, nie siadaj za kierownicę.

• Żadnego z trzech leków nie wolno łączyć z inhibitorami MAO ani stosować w ciągu 14 dni po ich odstawieniu.
• Przeciwwskazaniami są m.in. jaskra (przy atomoksetynie: z wąskim kątem), guz chromochłonny i ciężkie choroby serca lub naczyń mózgowych, a przy lisdeksamfetaminie każda jawna klinicznie choroba układu sercowo-naczyniowego, zaawansowana miażdżyca oraz umiarkowane lub ciężkie nadciśnienie tętnicze.
• Metylofenidat jest przeciwwskazany m.in. przy nadczynności tarczycy, ciężkiej depresji, skłonnościach samobójczych, objawach psychotycznych i jadłowstręcie, obecnie lub w przeszłości.
• Przy atomoksetynie ChPL każe obserwować, czy nie pojawiają się lub nie nasilają zachowania samobójcze; w badaniach u dzieci i młodzieży zdarzały się one częściej niż przy placebo.

Czy leki na ADHD uzależniają i czy to psychotropy

Metylofenidat i lisdeksamfetamina są w polskim prawie substancjami psychotropowymi grupy II-P, a atomoksetyna nie jest na wykazie. To rozróżnienie ma sens: ChPL obu stymulantów opisują ryzyko nadużywania. Przewlekłe nadużywanie metylofenidatu może prowadzić do znacznej tolerancji i uzależnienia psychicznego, przy czym przypadki nadużywania i uzależnienia opisywano dużo częściej dla postaci o natychmiastowym uwalnianiu.

Charakterystyka lisdeksamfetaminy zaznacza, że ryzyko stosowania niezgodnego z zaleceniami może być większe u dorosłych, zwłaszcza młodych, niż u dzieci. Zaleca też, by lek przechowywać i utylizować tak, żeby nie trafił do innych osób. U pacjentów z wysokim ryzykiem nadużywania substancji ChPL metylofenidatu każe rozważyć leczenie inne niż pobudzające.

Przyjmowanie leku zgodnie z zaleceniem psychiatry, pod kontrolą i w ramach całego programu leczenia to co innego niż nadużywanie. Nie zmieniaj jednak samodzielnie ilości leku ani pory jego przyjmowania i nie dziel się nim z nikim. Charakterystyka metylofenidatu zaleca, by w czasie leczenia powstrzymać się od alkoholu, bo może on nasilać działania niepożądane leku na ośrodkowy układ nerwowy. Dla lisdeksamfetaminy dane o interakcji z alkoholem są ograniczone.

Ile kosztują leki na ADHD i od czego zależy refundacja

Nie podajemy cen, bo zmieniają się i zależą od wielu czynników: substancji, preparatu, mocy, wielkości opakowania oraz tego, czy lek jest objęty refundacją w Twoim wskazaniu i wieku. Zakres refundacji wynika z aktualnego wykazu leków refundowanych ogłaszanego przez Ministra Zdrowia i może dotyczyć tylko niektórych preparatów lub grup pacjentów.

Najpewniej sprawdzisz to u psychiatry prowadzącego albo w aptece, podając nazwę i moc leku. Pamiętaj, że żadnego z tych leków nie kupisz bez recepty. Oferty stymulantów z nielegalnych źródeł to ryzyko podróbek o nieznanym składzie i działanie poza kontrolą lekarza.

Pytanie, czy leki na ADHD bierze się do końca życia, nie ma jednej odpowiedzi. ChPL metylofenidatu dotycząca dzieci mówi, że leczenie nie powinno i nie musi być bezterminowe, a przy stosowaniu dłuższym niż 12 miesięcy lekarz powinien okresowo sprawdzać, jak pacjent funkcjonuje bez leku, zaleca się to co najmniej raz w roku. W tym czasie obserwuje się układ krążenia, wzrost, łaknienie oraz pojawienie się lub nasilenie zaburzeń psychicznych, takich jak tiki, lęk, drażliwość czy depresja. U dorosłych o czasie leczenia decyduje psychiatra na podstawie przebiegu choroby.

Kontynuacja leczenia ADHD: przepisy i nasza rola

Rozpoznanie ADHD i rozpoczęcie leczenia należą do specjalisty. ChPL wymagają, by diagnoza opierała się na pełnym wywiadzie i ocenie zgodnej z kryteriami DSM lub ICD, a nie na pojedynczych objawach. Online możesz wyłącznie przedłużyć leczenie, które ustalił psychiatra. Więcej o samym zaburzeniu przeczytasz w poradniku ADHD u dorosłych.

Przy metylofenidacie i lisdeksamfetaminie obowiązują szczególne zasady z rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje oraz z Prawa farmaceutycznego:

• recepta na substancję psychotropową grupy II-P może obejmować ilość leku na maksymalnie 90 dni stosowania, a lekarz może wystawić do 3 recept na kolejne okresy, łącznie do 90 dni;
• termin realizacji takiej recepty wynosi 30 dni, także gdy jest to e-recepta;
• receptę bez badania na kontynuację można wystawić tylko wtedy, gdy od ostatniego badania minęły nie więcej niż 3 miesiące;
• lekarz musi sprawdzić historię leczenia w systemie P1 albo w wywiadzie, czy przepisana wcześniej ilość nie jest jeszcze wystarczająca; z tego obowiązku i z reguły 3 miesięcy zwolniony jest tylko lekarz POZ pracujący w ramach umowy z NFZ, a prywatnej usługi online, takiej jak recepte24, to wyłączenie nie obejmuje.

Jak działa wniosek o kontynuację w recepte24

Formularz recepte24 przyjmuje wnioski o każdej porze, a lekarz ocenia je w godzinach pracy. Wpisujesz rozpoznanie, nazwę leku i informację o dotychczasowym leczeniu, a dokumentację od psychiatry dołączasz do wniosku. Jeśli czegoś brakuje, lekarz zapyta o to na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie zaczynamy leczenia ADHD.

Przygotuj przede wszystkim dokument z rozpoznaniem, ostatnie zalecenia psychiatry z nazwą i mocą leku oraz informację o dacie ostatniego badania. Przy stymulantach to ona rozstrzyga, czy recepta bez badania jest w ogóle możliwa.

Lekarz może odmówić wystawienia recepty, np. gdy od ostatniego badania minęło więcej niż 3 miesiące albo dokumentacja nie potwierdza leczenia. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Szczegóły znajdziesz na stronie e-recepty psychiatrycznej, a o tym, czym są substancje z wykazu, piszemy w przeglądzie leków psychotropowych.